Ból u podstawy kciuka – najczęstsze przyczyny

1. Ból u podstawy kciuka – skąd może się brać?

Ból u podstawy kciuka to częsta dolegliwość, ponieważ kciuk bierze udział w większości precyzyjnych ruchów ręki: chwytaniu, szczypaniu, pisaniu, przewijaniu ekranu telefonu, otwieraniu butelek czy podnoszeniu przedmiotów. Problem może dotyczyć ścięgien, pochewek ścięgien, stawów, więzadeł albo tkanek po urazie.

Najczęściej ból pojawia się w okolicy nadgarstka, śródręcza lub paliczków. Lokalizacja bólu, charakter objawów i sytuacje, które go nasilają, pomagają wstępnie odróżnić przyczynę.

2. Choroba de Quervaina – ból po stronie kciuka i nadgarstka

Choroba de Quervaina to przeciążeniowe zapalenie pochewek ścięgien w pierwszym przedziale prostowników nadgarstka. Mówiąc prościej: ścięgna odpowiedzialne za ruchy kciuka mają zbyt mało miejsca lub są drażnione podczas pracy. Efektem jest ból po stronie kciuka, zwykle w okolicy nadgarstka.

Typowe objawy to ból przy chwytaniu, podnoszeniu przedmiotów, pracy z telefonem, odkręcaniu butelki lub przy ruchach kciuka w stronę dłoni. Czasem pojawia się też tkliwość, obrzęk i uczucie tarcia w okolicy nadgarstka.

Ciekawostka: choroba de Quervaina bywa potocznie kojarzona z „kciukiem od telefonu”, ale nie dotyczy wyłącznie smartfonów. Może pojawić się także u rodziców często podnoszących małe dziecko, u osób wykonujących powtarzalne ruchy ręką, pracujących manualnie lub intensywnie używających myszy komputerowej.

Co nasila ból w chorobie de Quervaina?

• podnoszenie przedmiotów z kciukiem ustawionym w odwiedzeniu,
• chwytanie kubka, butelki lub torby,
• odkręcanie słoików i nakrętek,
• długie trzymanie telefonu,
• ruchy nadgarstka połączone z pracą kciuka.

Wskazówka: Jeśli ból jest po stronie kciuka i nadgarstka, a nie głęboko w samym stawie u podstawy kciuka, jedną z częstszych przyczyn jest właśnie choroba de Quervaina. Ostateczne rozpoznanie wymaga jednak badania lekarskiego.

3. Palec zatrzaskujący – gdy kciuk przeskakuje lub blokuje się

Palec zatrzaskujący, w przypadku kciuka nazywany też kciukiem zatrzaskującym, polega na utrudnionym przesuwaniu się ścięgna zginacza w pochewce. Ścięgno może haczyć, przeskakiwać albo blokować się podczas ruchu. Pacjent często opisuje to jako „kliknięcie”, „zacięcie” lub konieczność odblokowania kciuka drugą ręką.

Ból zwykle pojawia się po stronie dłoniowej, w okolicy podstawy kciuka lub przy stawie śródręczno-paliczkowym. Dolegliwości mogą być większe rano, po przeciążeniu ręki albo po dłuższym okresie bez ruchu.

Typowe objawy palca zatrzaskującego

• przeskakiwanie kciuka podczas zginania lub prostowania,
• uczucie blokady kciuka,
• ból po stronie dłoniowej u podstawy kciuka,
• tkliwość punktowa w okolicy pochewki ścięgna,
• sztywność rano lub po odpoczynku,
• w zaawansowanych przypadkach trwałe zablokowanie palca.

Ciekawostka: palec zatrzaskujący nie zawsze od początku boli. U części osób pierwszym objawem jest samo kliknięcie lub uczucie przeskakiwania. Ból może dołączyć później, gdy ścięgno i pochewka są bardziej podrażnione.

4. Zmiany zwyrodnieniowe stawu śródręczno-nadgarstkowego kciuka

Staw śródręczno-nadgarstkowy kciuka, często określany jako staw CMC I znajduje się u podstawy kciuka. To bardzo ważny staw dla chwytu, opozycji kciuka i precyzyjnych ruchów ręki. Z czasem może dochodzić w nim do zmian zwyrodnieniowych, czyli stopniowego zużycia chrząstki stawowej i przeciążenia struktur okołostawowych.

Ból zwyrodnieniowy zwykle jest głęboki, zlokalizowany u podstawy kciuka. Nasilają go czynności wymagające mocnego chwytu lub szczypania: odkręcanie słoików, przekręcanie klucza, otwieranie drzwi, trzymanie kubka, pisanie długopisem albo zapinanie guzików.

Objawy sugerujące zwyrodnienie stawu CMC I

• ból głęboko u podstawy kciuka,
• ból przy mocnym chwycie i szczypaniu,
• osłabienie siły ręki,
• trudność w odkręcaniu słoików,
• sztywność po okresie bez ruchu,
• czasem widoczne poszerzenie lub deformacja podstawy kciuka.

Ciekawostka: zmiany zwyrodnieniowe stawu CMC I są dość częste w badaniach obrazowych u osób starszych, ale nie zawsze dają objawy. To znaczy, że sam opis RTG nie zawsze tłumaczy ból — ważne jest połączenie wyniku badania z objawami pacjenta i badaniem klinicznym.

5. Jak odróżnić najczęstsze przyczyny bólu?

Dokładne rozpoznanie powinien postawić lekarz, ale pewne cechy mogą pomóc wstępnie uporządkować objawy. Najważniejsze pytania to: gdzie dokładnie boli, co nasila ból, czy kciuk przeskakuje, czy był uraz i czy występuje ograniczenie siły chwytu.

6. Kiedy zgłosić się do ortopedy?

Do ortopedy warto zgłosić się, jeśli ból u podstawy kciuka utrzymuje się dłużej niż kilka–kilkanaście dni, nawraca, utrudnia codzienne czynności albo pojawił się po urazie. Konsultacja jest szczególnie ważna, gdy kciuk blokuje się, przeskakuje, puchnie lub wyraźnie traci siłę.

Nie należy też długo zwlekać, jeśli ból ogranicza pracę, opiekę nad dzieckiem, prowadzenie samochodu, sport albo sen. Im wcześniej zostanie ustalona przyczyna, tym większa szansa na skuteczne leczenie zachowawcze bez konieczności zabiegu.

Objawy alarmowe

• silny ból po urazie,
• duży obrzęk lub zasinienie,
• deformacja kciuka,
• niemożność poruszania kciukiem,
• drętwienie lub zaburzenia czucia,
• zaczerwienienie, gorączka lub podejrzenie infekcji,
• trwałe zablokowanie kciuka.

7. Diagnostyka bólu u podstawy kciuka

Diagnostyka zaczyna się od rozmowy i badania ręki. Lekarz ocenia lokalizację bólu, zakres ruchu, siłę chwytu, obecność obrzęku, tkliwość ścięgien, stabilność więzadeł oraz ewentualne przeskakiwanie kciuka.

Dobór badań zależy od podejrzewanej przyczyny. Przy podejrzeniu zmian zwyrodnieniowych najczęściej pomocne jest RTG. Przy problemach ścięgnistych, takich jak choroba de Quervaina lub palec zatrzaskujący, lekarz może rozważyć USG. W trudniejszych przypadkach, po urazach lub przy niejasnym obrazie klinicznym, czasem potrzebny jest rezonans magnetyczny.

8. Leczenie bólu u podstawy kciuka

Leczenie zależy od przyczyny. Inaczej postępuje się przy przeciążeniu ścięgien, inaczej przy palcu zatrzaskującym, a jeszcze inaczej przy zaawansowanych zmianach zwyrodnieniowych stawu CMC I. W wielu przypadkach zaczyna się od leczenia zachowawczego.

Leczenie zachowawcze

• czasowe ograniczenie czynności nasilających ból,
• orteza stabilizująca kciuk lub nadgarstek,
• modyfikacja chwytu i ergonomii pracy,
• fizjoterapia,
• ćwiczenia zalecone przez specjalistę,
• leki przeciwbólowe lub przeciwzapalne wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza,
• iniekcje sterydowe w wybranych wskazaniach,
• iniekcje kwasem hialuronowym.

Kiedy rozważa się leczenie zabiegowe?

Leczenie zabiegowe może być rozważane, gdy objawy są nasilone, utrzymują się mimo leczenia zachowawczego albo powodują istotne ograniczenie funkcji ręki. W chorobie de Quervaina może chodzić o chirurgiczne uwolnienie pierwszego przedziału prostowników. W palcu zatrzaskującym — o uwolnienie pochewki ścięgna. W zaawansowanej chorobie zwyrodnieniowej stawu CMC I dostępne są różne techniki operacyjne, dobierane indywidualnie do pacjenta.

Ważne: Nie warto wykonywać agresywnych ćwiczeń „na siłę”, jeśli kciuk jest obrzęknięty, blokuje się albo ból narasta. Przy aktywnym stanie zapalnym lub urazie nieprawidłowe obciążanie może pogorszyć objawy.

9. Co można zrobić samodzielnie przed wizytą?

Jeśli ból nie jest skutkiem świeżego urazu i nie ma objawów alarmowych, można przez krótki czas ograniczyć czynności prowokujące dolegliwości. Pomocne bywa odciążenie kciuka, unikanie mocnego szczypania i chwytania, zmiana sposobu pracy z telefonem oraz przerwy w powtarzalnych ruchach.

• Nie odkręcaj na siłę słoików bolesną ręką.
• Unikaj długiego trzymania telefonu jedną dłonią.
• Przenoś cięższe przedmioty oburącz.
• Rozważ czasowe użycie ortezy kciuka, jeśli ból pojawia się przy codziennych czynnościach.
• Obserwuj, czy pojawia się przeskakiwanie, blokada, obrzęk lub osłabienie chwytu.

10. Podsumowanie

Ból u podstawy kciuka najczęściej wynika z jednej z trzech przyczyn: choroby de Quervaina, palca zatrzaskującego albo zmian zwyrodnieniowych stawu śródręczno-nadgarstkowego kciuka. Każda z nich daje nieco inny obraz objawów.

• Choroba de Quervaina częściej boli po stronie kciuka i nadgarstka.
• Palec zatrzaskujący daje kliknięcie, przeskakiwanie lub blokowanie kciuka.
• Zwyrodnienie CMC I nasila ból przy szczypaniu, odkręcaniu i mocnym chwycie.

Jeśli ból utrzymuje się, nawraca, ogranicza codzienne funkcjonowanie albo pojawił się po urazie, warto skonsultować się z ortopedą. Wczesne rozpoznanie często pozwala wdrożyć prostsze leczenie i szybciej wrócić do sprawności.